Aldatıcı derecede basit bir soruyu yanıtlamak için kurulan bir Avrupa araştırma projesi tamamlandı. Soru şuydu: Bir şehir, bir sokağın ne kadar güvenli olacağını o sokağı inşa etmeden önce hesaplayabilir mi?
Açılımı “Güvenli Kentsel Çevreler için Öngörücü Yaklaşımlar” olan PHOEBE projesi, Kasım 2022’de başladı ve üç buçuk yılın ardından Temmuz 2026 sonunda kapandı. Horizon Europe ve Birleşik Krallık Araştırma ve İnovasyon Kurumu (UKRI) tarafından yaklaşık 3,37 milyon avro bütçeyle finanse edilen proje, on bir ortak tarafından üç pilot şehirde yürütüldü: Atina, Valensiya ve West Midlands.
Çözmeye çalıştığı sorun
Şehirlerin elinde trafik simülasyon araçları zaten var. Yol güvenliği değerlendirme araçları da var. Olmayan şey, bu ikisinin birbiriyle konuşabilmesi.
Mevcut simülasyon modelleri tıkanıklığı, seyahat süresini ve araç geçiş kapasitesini öngörmekte iyi. Bir kavşak yeniden tasarlandığında ya da şehre yeni bir ulaşım türü girdiğinde bir yayaya, bir bisikletliye veya bir elektrikli scooter kullanıcısına ne olacağını öngörmekte ise belirgin biçimde zayıf. Güvenlik değerlendirmesi ise tarihsel olarak geriye dönük çalışıyor: kazaları sayarsınız, sonra o noktayı düzeltirsiniz.
PHOEBE’nin çıkış noktası şuydu: Bir değişiklik planlayan şehir, tıpkı trafik akışını modellediği gibi, o değişikliğin güvenlik sonuçlarını da önceden modelleyebilmeli.
Projenin teknik çekirdeğini iRAP’in ViDA yol değerlendirme platformu ile Aimsun Next trafik simülasyonunun entegrasyonu oluşturdu. Bunun üzerine davranış modellemesi, ulaşım türü değişimi ve türetilmiş talep modellemesi ile telematik verisi eklendi. Konsorsiyum ortaya çıkan yapıyı modüler olarak tanımlıyor: şehirler sistemin tamamı yerine tek tek bileşenlerini de benimseyebiliyor.
Üç pilot neye baktı?
Üç vaka çalışması, ölçek ve soru bakımından bilinçli olarak farklı seçilmiş.
Atina, şehir merkezine odaklandı. Atina Ulusal Teknik Üniversitesi araştırmacıları çerçeveyi, kentin Great Walk yayalaştırma projesinin güvenlik etkisini değerlendirmek için kullandı. Proje, siyaseten tartışmalı büyük ölçekli bir kentsel müdahaleyi değerlendirmeye en çok bu vakada yaklaştı.
West Midlands tam tersi bir yol izledi ve çerçeveyi tek bir proje yerine geniş bir coğrafi alana uyguladı.
Valensiya ise kentin ana arterlerini inceledi ve projenin en çarpıcı sonucunu üretti.
Valensiya bulgusu
Valensiya’yı inceleyen araştırmacılar, yol kenarı parkın devreye girmesinin kural dışı yaya geçişlerini artırdığını tespit etti.
Bu tek cümle, öngörücü güvenlik modellemesi hakkında yayımlanan pek çok şeyden daha değerli. Çünkü tam olarak geleneksel değerlendirmenin kaçırdığı türden bir ikincil etki.
Park politikası bir yaya politikası değildir. Farklı bir birimden çıkar, farklı gerekçelerle savunulur ve farklı ölçütlerle değerlendirilir. Ancak park eden araçlar görüş mesafesini değiştirir, karşıya geçiş mesafesini uzatır ve yayaların kullandığı doğal geçiş hatlarını ortadan kaldırır. Yayalar da buna, geçmemeleri gereken yerden geçerek yanıt verir.
Bir modelin bunu işaret etmesi için hiçbir kazanın yaşanması gerekmiyor. Öngörücü değerlendirmenin tüm gerekçesi, tek bir vakada bu şekilde gösterilmiş oluyor.
Projeyi kimler yürüttü?
Konsorsiyumda on bir kuruluş yer aldı: Avrupa Yol Değerlendirme Enstitüsü (EIRA), Atina Ulusal Teknik Üniversitesi, TU Delft, Münih Teknik Üniversitesi, Aimsun, POLIS, FACTUAL, Valensiya Politeknik Üniversitesi, OSeven, The Floow ve iRAP.
Bu bileşim önemli. Akademik modelleme gruplarını, kullanılan araçların ticari sahipleriyle (Aimsun, iRAP ve telematik sağlayıcıları The Floow ile OSeven) ve sonucu fiilen kullanacak şehir yönetimlerini temsil eden ağ olan POLIS ile bir araya getiriyor. Son kategoriyi atlayan araştırma projeleri, genellikle kimsenin benimsemediği çerçeveler üretir.
Bulgular Haziran 2026’da Napoli’de düzenlenen Yol Güvenliği ve Simülasyon Konferansı’nda (RSS2026) sunuldu, kapanış web semineri 30 Haziran’da yapıldı. PHOEBE ayrıca kardeş projeleri V4Safety ve SOTERIA ile birlikte yol güvenliği verisi üzerine ortak bir bildiri koordine etti; AB Yol Güvenliği Kümesi tarafından hazırlanan bildiri Şubat 2026’da Brüksel’deki RTR Konferansı’nda sunuldu.
AB bunu neden finanse etti?
Politika arka planında, AB’nin şu anda ulaşma yolunda görünmediği bir hedef var.
2020 yılında AB yollarında yaklaşık 19 bin kişi hayatını kaybetti ve birlik, 2030’a kadar ölüm ve ağır yaralanmaları yarıya indirme taahhüdünde bulundu. Yol ölümlerinin yaklaşık yüzde 40’ı kentsel alanlarda gerçekleşiyor ve savunmasız yol kullanıcısı sorunu da esas olarak bu paydan kaynaklanıyor.
Şehirler ayrıca, değerlendirme yöntemlerinin yetişebileceğinden daha hızlı değişiyor. Elektrikli scooter’lar çoğu Avrupa kentine iki yıllık bir pencerede girdi ve düzenlemeleri sonradan yapıldı. Düşük trafikli mahalleler, otobüs şeridi dönüşümleri ve yayalaştırma projeleri hızla hayata geçiriliyor. Bunların her biri riski yeniden dağıtıyor ve geriye dönük bir modelde bu dağılım ancak biri zarar gördükten sonra görünür hale geliyor.
Bundan sonra ne olacak?
Asıl açık soru bu ve bitiş tarihine ulaşan her Horizon projesi için geçerli.
PHOEBE geriye bir çerçeve, iRAP’in ViDA platformuna bağlı bir gösterge paneli ve proje sitesinde açık erişimle yayımlanan bir dizi çıktı bıraktı. Konsorsiyum çerçeveyi, diğer Avrupa kentlerinin benimseyebileceği bir şablon olarak tanımlıyor.
Benimseyip benimsemeyecekleri ise ayrı bir mesele. AB fonlu yol güvenliği projelerinin, sağlam yöntemler üretip bu yöntemlerin PDF dosyasından hiç çıkamaması konusunda uzun bir sicili var. Benimsemeyi belirleyen değişkenler ise pek parlak değil: şehrin modelleri çalıştırabilecek personeli var mı, veri gereksinimleri orta ölçekli bir idare için gerçekçi mi ve fon bittikten sonra araçların bakımı sürüyor mu?
Ticari olarak sürdürülen bir platformla entegre olması, PHOEBE’ye çoğu projeden daha iyi bir şans veriyor. ViDA ve Aimsun Next, projenin bitiş tarihinden bağımsız olarak var olmaya ve desteklenmeye devam edecek. Bir araştırma konsorsiyumu içinde sıfırdan geliştirilen özel bir araç için aynı şey söylenemez.
PHOEBE’nin işe yarayıp yaramadığının ölçüsü nihai raporu olmayacak. Ölçü, 2028’de bir yerlerde bir ulaşım dairesinin bir proje üzerinde öngörücü güvenlik değerlendirmesi çalıştırması ve çıkan sonuç nedeniyle tasarımı değiştirmesi olacak.
