Son altmış yılda yazılmış neredeyse her araç güvenliği regülasyonu, o kadar temel bir varsayım içeriyor ki kimse yazma gereği duymamış: araçlarda her zaman bir sürücü var…
Çarpışma testi protokolleri mankeni sürücü koltuğuna yerleştirir. Fren regülasyonları pedal kuvvetini tanımlar. Şerit takip kuralları, sürücü direksiyonu çeviremediğinde ne olacağını anlatır. Ayna şartları, sürücünün neyi görebilmesi gerektiğini belirler.
Sürücüyü çıkardığınızda bunların hiçbiri çökmüyor. Sadece madde madde anlamsızlaşıyor.
Birleşmiş Milletler Avrupa Ekonomik Komisyonu’nun (UNECE) araç regülasyonlarını uyumlaştıran Dünya Forumu, kısa adıyla WP.29, bu sorunla başa çıkmak için gerekli aracı oluşturdu. Görkemli bir çözüm değil. İki harften ibaret.
Kategori X ve Y nedir?
Araçların İmalatına İlişkin Konsolide Karar’ın, yani kısa adıyla R.E.3’ün 8. Revizyonu, iki yeni araç kategorisi getiriyor.
Kategori X, Otomatik Sürüş Sistemi (ADS) ile donatılmış, 6 km/s üzerindeki hızlarda manuel olarak sürülemeyen ve içinde insan taşımak üzere tasarlanmış araçları kapsıyor. Mevcut M, N, L ve T kategorileriyle birleşiyor.
Kategori Y, ilk iki koşulu sağlayan ancak herhangi bir zamanda insan taşımak üzere tasarlanmamış araçları kapsıyor. Yalnızca N, L ve T ile birleşiyor. M kategorisinin burada bulunmamasının nedeni açık: M zaten insan taşımayla tanımlanıyor.
6 km/s eşiği belirli bir işlevi yerine getiriyor. Bir aracı depo içinde hareket ettirmek ya da bir engelden kurtarmak için gereken düşük hızlı manuel manevraya izin veriyor, ama bu yeteneğin aracı sürücü esaslı çerçeveye geri çekmesini engelliyor.
Çoğu aktarımın atladığı ayrıntı
Kategori X ve Y tek başına kullanılamıyor.
Bunlar birleşen kategoriler. Bir araç, M1 ya da N3 olduğu anlamda “Kategori X aracı” değil. Arazi tipi bir N1’in N1G olarak gösterilmesi gibi, aynı zamanda Kategori X olan bir M1 aracı oluyor. Değişikliği hazırlayan görev gücü, yaklaşımı açıkça mevcut G kategorisi emsalinden almış.
Homologasyon alanında çalışan herkes için bu önemli, çünkü geleneksel araçların mevcut sınıflandırması hiç değişmiyor. M, N, L ve T’ye ilişkin hiçbir şey farklılaşmıyor. Yeni harfler bir katman.
Netleştirilmesi gereken ikinci nokta şu: 6 km/s üzerinde manuel olarak sürülebilen bir araç, otomasyonu ne kadar yetkin olursa olsun Kategori X ya da Y değil. Böyle bir araç geleneksel M, N, L veya T aracı olarak onaylanıyor, manuel sürüşe ilişkin tüm mevcut teknik şartları karşılamak zorunda ve buna ek olarak ADS devredeyken geçerli şartlara da uymak durumunda.
Yani bu, genel olarak otonom otomobiller için bir sınıflandırma değil. Anlamlı bir manuel modu hiç bulunmayan araçlar için bir sınıflandırma.
Kategoriler neden oluşturuldu?
UNECE çalışma belgelerinde belirtilen gerekçe, kategorilerin kendisinden daha açıklayıcı.
Yeni sınıflar, otomatik araç düzenlemesi üzerinde çalışan tarama görev güçlerinin talebiyle ve belirli bir amaçla oluşturulmuş: mevcut BM Regülasyonlarından belirli şartların temiz biçimde çıkarılabilmesini ya da dahil edilebilmesini sağlamak.
Başka bir deyişle bu bir düzenleme tesisatı işi. Kategori X ve Y var olmadan önce, sürücüsüz bir aracı sürücüye bağlı bir şarttan muaf tutmak, etkilenen her regülasyona ayrı ayrı istisna metni yazmayı gerektiriyordu. Artık bir regülasyon tek satırda, Kategori X ve Y araçlarına uygulanmadığını belirtebiliyor.
Bu mekanizma şimdiden kullanılıyor. Çalışma gruplarında dolaşan taslak değişiklikler, sürücü tarafından kontrol edilme yeteneği bulunmayan araçların sürücü destek sistemleri etrafında kurulmuş regülasyonlara uymak zorunda olmadığını öngörüyor. Gerekçe şu: bir ADS aracı, o regülasyonların denetlemek için tasarlandığı algılama ve kontrol yeteneklerine zaten bağımsız olarak sahip olmak durumunda.
Tamamlanmamış kısım
Hikâyenin düzeninin bozulduğu ve idari bir meseleden yol güvenliği meselesine dönüştüğü yer burası.
Çarpışma dayanımı regülasyonları henüz çözülmedi. BM Regülasyonları 94 (önden çarpışma), 95 (yandan çarpışma), 135 (direğe yandan çarpma), 137 (tam genişlik önden çarpışma) ve 153 (arkadan çarpmada yakıt sistemi ve elektrikli güç aktarma bütünlüğü) bu bağlamda tartışılıyor, ancak değiştirilmiş değil.
Bunlar sürücü yokluğunda anlamsızlaşan sürücü destek kuralları değil. Yolcu koruma kuralları ve bir Kategori X aracının içi insan dolu. Değişen şey geometri: önden çarpışma referans noktasını tanımlayacak bir direksiyon yok, sabit bir sürücü oturma pozisyonu yok, koltuklar yana ya da arkaya dönük olabilir ve çarpışma anında birinin kemerli, öne bakar ve hazırlıklı olduğu varsayılamaz.
Her manken yerleştirme protokolü, her içeri girme ölçüm referansı ve her koruma sistemi şartı, artık var olmayan bir kabin için yazıldı. Kategori X, düzenleyicilere sorunu adlandırma imkânı veriyor. Sorunu çözmüyor.
Bu çalışma sonuçlanana kadar, tamamen sürücüsüz yolcu araçlarında yolcu korumasının güvenlik gerekçesi, farklı bir araç yerleşimi için tasarlanmış şartlara dayanmaya devam ediyor.
Evrak işinin ötesinde neden önemli?
Araç kategorileri hangi kuralların uygulanacağını belirler, hangi kuralların uygulandığı da neyin üretileceğini belirler. Soyut bir düzenleme kararının yoldaki fiziksel bir nesneye dönüşme mekanizması budur.
Kategori X ve Y’nin oluşturulması, uluslararası çerçevenin sürücü pozisyonu bulunmayan araçların kamuya açık yollara çıkacağını beklediğine ve onay yolunu sonradan yamamak yerine önceden hazırladığına dair şimdiye kadarki en net işaret. Bu sıralama kayda değer, çünkü genellikle tersi oluyor. Elektrikli scooter’lar Avrupa kentlerine, hukuken ne oldukları kararlaştırılmadan önce girmişti.
Üreticiler açısından pratik sonuç şu: sürücüsüz bir servis aracı, bir liman çekicisi veya otomatik bir teslimat kapsülü artık direksiyon etrafında kurulmuş bir kategoriye zorla sığdırılmak zorunda değil. Düzenleyiciler açısından ise gelecekteki şartların iliştirileceği temiz bir yüzey doğmuş oluyor.
Yol güvenliği açısından açık soru ise şu: sürücü esaslı şartların boşalttığı alanı ne dolduracak? Bir kuralı, sürücü varsaydığı için kaldırmak kolay. Yerine ne konacağına karar vermek değil ve o çalışma hâlâ sürüyor.
Kaynaklar
- UNECE, Araçların İmalatına İlişkin Konsolide Karar (R.E.3), Revizyon 8, Kategori X ve Y’yi getiren metin
- ECE/TRANS/WP.29/GRSG/2025/5, R.E.3 Revizyon 8 için sınıflandırma önerisi
- GRVA-21-23, Otomatik Araç Sınıflandırması Görev Gücü, Kategori X ve Y’ye ilişkin soru-cevap belgesi
- GRSG-128-39/Rev.1 ve GRSG-128-41, TF-AVC taslak belgeleri
- ECE/TRANS/WP.29/GRVA/2026/6, Kategori X ve Y istisnalarını uygulayan taslak değişiklikler
